Modelowanie oceanograficzne pokazuje, że Bałtyk charakteryzuje się tzw. „Efektem Pamięci”. Zanieczyszczenia rozpuszczalne w wodzie i substancje odżywcze zostają zredukowane o połowę dopiero po okresie 26 lat. Po tym czasie Bałtyk może oddawać dalej do innych akwenów ok. 3% zgromadzonych zanieczyszczeń rocznie. Oznacza to, że po zdarzeniu zanieczyszczającym, Bałtyk może przez dekady działać nie tylko jako miejsce akumulacji, ale także jako wtórne źródło zanieczyszczeń dla strefy przejściowej między Bałtykiem a Morzem Północnym, norweskich wód przybrzeżnych oraz dalszych obszarów północnego Atlantyku i Arktyki. ^[2]

NAWET 100 LAT może potrwać, zanim zanieczyszczenie spadnie poniżej 10% pierwotnego poziomu. 
Oznacza to, że każda emisja azotu i fosforu ze ścieków może napędzać zakwity glonów i niedobór tlenu przez dziesięciolecia.

Eutrofizacja jest uznawana za jedną z głównych presji na Bałtyk, napędzaną głównie przez zanieczyszczenia lądowe. Pomimo to nie można bagatelizować innych źródeł zanieczyszczeń bezpośrednio na morzu, takich jak żegluga i transport morski. W płytkich, częściowo zamkniętych zbiornikach wodnych, gdzie wymiana wody jest powolna (czyli tak jak w Bałtyku), nawet niewielkie dodatkowe ładunki substancji odżywczych i organicznych mogą doprowadzić do chronicznego rozrostu glonów, zmętnienia wody i okresowego śnięcia ryb.

Czarna Woda

Czarna woda, mówiąc najprościej, to ścieki z toalet. Zawierają one ludzkie odchody, mocz i papier toaletowy, często zmieszane z wodą spłukującą i chemikaliami w zbiornikach. Zazwyczaj zawierają wysokie stężenie materii organicznej, azotu i fosforu, a także bardzo dużą liczbę bakterii, wirusów i innych patogenów. Analizy ścieków ze statków pokazują, że nieoczyszczona czarna woda może zawierać kilkaset miligramów azotu i dziesiątki miligramów fosforu na litr, znacznie przekraczając poziomy dopuszczalne w większości wód przybrzeżnych.

Zrzucanie czarnej wody bezpośrednio do morza może zanieczyścić wody w kąpieliskach i siedliska skorupiaków, zwiększając ryzyko chorób żołądkowo-jelitowych i innych infekcji u ludzi. Wysokie stężenie substancji odżywczych i organicznych przyczynia się również do eutrofizacji i ubytku tlenu.

Szara Woda

Szare ścieki to woda pochodząca z codziennych czynności na pokładzie: z prysznica, umywalki, zlewu w kambuzie, mycia naczyń, podłogi i pokładu, a czasem także z prania. Zazwyczaj nie zawiera fekaliów, ale przenosi do ekosystemu resztki jedzenia, tłuszcze i oleje, mydła i detergenty, szampony, środki czyszczące oraz mikroplastik z syntetycznych tekstyliów lub kosmetyków.

Coraz więcej badań pokazuje, że szare ścieki są chemicznie bardzo złożone. W jednej z analiz ścieków szarych ze statków wykryto aż 86 różnych związków chemicznych, w tym farmaceutyki, stymulanty, tytoń i produkty spożywcze, składniki kosmetyków, filtry UV, surfaktanty, substancje perfluoroalkilowe i polifluoroalkilowe (PFAS), plastyfikatory i środki zmniejszające palność, wiele z nich w stężeniu rzędu mikrogramów na litr. ^[3]

Co jest najbardziej przerażające? Większość z nich trafia bezpośrednio do morza, całkowicie nieoczyszczona. Naukowcy niedawno przeanalizowali szarą wodę ze statków wycieczkowych i stwierdzili, że poziom zanieczyszczenia znacznie przekracza międzynarodowe normy bezpieczeństwa:

Fosfor: do 42 mg/l (limit: 1) w szarej wodzie z prania
Azot: do 34 mg/l (limit: 20) w szarej wodzie z kambuza
Materia organiczna (BZT₅): 430 mg/l (limit: 25)

To tak samo toksyczne, jak surowe ścieki komunalne. Trzeba pamiętać, że to samo dotyczy szarej wody z żaglówek. A w morzu takim jak Bałtyk – niemal zamkniętym, z bardzo ograniczoną wymianą wody – te zanieczyszczenia nie tylko znikają, ale się kumulują. ^[4]

Szacuje się, że w skali całego Bałtyku wszystkie statki generują około 5,5 miliona metrów sześciennych szarej wody rocznie, która potencjalnie jest odprowadzana bezpośrednio do morza, niosąc ze sobą około 159 ton azotu i 26,4 ton fosforu rocznie.

Farmaceutyki – nowa fala zanieczyszczeń środowiska

Pozostałości substancji farmaceutycznych oraz kofeina to nowa fala zanieczyszczeń środowiska. Dostają się one do ścieków głównie poprzez normalne stosowanie leków, kawy, herbaty i napojów bezalkoholowych: nasze ciała wydalają niezmetabolizowane substancje z moczem i kałem, które następnie trafiają do ścieków czarnych, a po umyciu i oczyszczeniu – do ścieków szarych. Na lądzie większość tej mieszaniny przechodzi przez miejskie oczyszczalnie ścieków, które pierwotnie nie były zaprojektowane do usuwania farmaceutyków i innych mikrozanieczyszczeń. Z tego powodu wiele substancji przedostaje się bezpośrednio do rzek i mórz. Na statkach bez zaawansowanego oczyszczania droga jest jeszcze bardziej bezpośrednia. [5]

W przypadku Morza Bałtyckiego badania wykazały już obecność licznych farmaceutyków w wodzie morskiej w stężeniach rzędu nanogramów na litr. Badania wód południowego Bałtyku objęły analizę stężeń 13 farmaceutyków, przy czym najwyższe zmierzone stężenie leku przeciwbólowego ketoprofenu osiągnęło 135 ng/l. Do najczęściej wykrywanych związków należały antybiotyki, takie jak: sulfametoksazol i trimetoprim (antybiotyki stosowane głównie w leczeniu i zapobieganiu infekcjom bakteryjnym, zwłaszcza infekcjom dróg moczowych i biegunce podróżnych) oraz antybiotyk enrofloksacyna (antybiotyk stosowany wyłącznie w weterynarii do leczenia infekcji bakteryjnych u psów, kotów, ptaków, gadów i zwierząt gospodarskich).^[6]

W rejonie Helsinek stwierdzono, że małże jadalne rosnące w pobliżu głównego odpływu ścieków gromadzą powszechnie stosowane leki, takie jak diklofenak, ibuprofen i ketoprofen, co dowodzi, że pozostałości leków stosowanych przez ludzi docierają do Bałtyku i wchodzą w skład morskiej sieci pokarmowej.^[7]

Kilka leków wykrytych w wodach Bałtyku ma na celu oddziaływanie na ludzki układ nerwowy lub hormonalny i może w podobny sposób oddziaływać na ryby i bezkręgowce. Długotrwały eksperyment na gupikach, narażonych przez wiele pokoleń na działanie leku przeciwdepresyjnego fluoksetyny (substancji czynnej leku Prozac) – związku często wykrywanego w ściekach na całym świecie – wykazał zależne od dawki zmiany w zachowaniu, kondycji ciała i jakości plemników, sprawiając, że samce stały się bardziej przewidywalne, mniej aktywne i mniej skuteczne w rozrodzie. Badanie wykazało, że przewlekła ekspozycja na fluoksetynę może zaburzać różnorodność behawioralną i zmniejszać zdolność populacji ryb do adaptacji do innych stresorów środowiskowych. ^[8]

Dla żeglarzy i właścicieli małych łodzi możliwe działania proekologiczne są zaskakująco konkretne. Nawet bez zaawansowanych technologii oczyszczania, żeglarze rekreacyjni mogą znacznie zmniejszyć wpływ szarej i czarnej wody, którą generują na pokładzie

• Korzystaj z portowego systemu pompowego do wszystkich rodzajów ścieków. Jeśli nie jest to możliwe, zrzut szarej wody, czarnej wody i wody zęzowej jest zabroniony w portach i w strefie 3 mil morskich.
• W miarę możliwości korzystaj z toalet i pryszniców na lądzie. Na pokładzie staraj się brać krótsze, „marynarskie” prysznice i zakręcaj krany podczas namydlania lub mycia zębów.
• Zmniejsz szkodliwość szarej wody: Wybieraj bezfosforanowe, biodegradowalne środki czyszczące i do higieny osobistej, wolne od mikroplastiku i zbędnych dodatków antybakteryjnych. Ogranicz zużycie środków czyszczących, przestrzegając zalecanych dawek. Zbieraj resztki jedzenia, oleje i tłuszcze razem z odpadami stałymi zamiast spłukiwać je w zlewie.
• Zainstaluj i faktycznie korzystaj ze zbiorników bezodpływowych na czarną wodę. Wiele statków rekreacyjnych na Bałtyku posiada obecnie zbiorniki bezodpływowe, ale badania pokazują, że brak jasnych przepisów i infrastruktury wypompowującej sprawia, że nie zawsze są one wykorzystywane. Niech „zakaz zrzutu ścieków w porcie, zatokach i archipelagach” będzie Twoją osobistą zasadą – nawet tam, gdzie przepisy milczą.
• Traktuj szarą wodę jak zanieczyszczenie, a nie „tylko trochę mydła”. Zbieraj wodę z kambuza do przenośnego pojemnika po zacumowaniu i wylewaj ją do systemu odwadniającego mariny. Unikaj zrzutu dużych ilości szarej wody do małych zatoczek i naturalnych portów.
• Wybieraj detergenty i produkty do higieny osobistej o niskiej zawartości fosforu, łatwo biodegradowalne. Płyny do mycia naczyń i szampony bez składników odżywczych zmniejszają ryzyko eutrofizacji wszelkich nieuniknionych zrzutów.
• Zaplanuj trasy do wypompowywania i odprowadzania ścieków. Zintegruj stacje pomp z planowaniem tras w taki sam sposób, jak przystanki paliwowe, szczególnie w popularnych rejonach archipelagów i lagun.

1. Dodaj odbiór ścieków do podstawowej oferty Twojej mariny

Zgodnie z dyrektywą UE 2019/883 w sprawie portowych urządzeń odbiorczych, państwa członkowskie UE muszą zapewnić, aby porty i mariny zapewniały „odpowiednie” urządzenia do odbioru odpadów wytwarzanych przez statki bez zbędnej zwłoki, wdrażając zakazy zrzutu ścieków na lądzie określone w konwencji MARPOL. W praktyce wiele marin na Bałtyku posiada już stałe lub mobilne stacje przepompowni dla jednostek rekreacyjnych. Jednak raporty z egzekwowania prawa pokazują, że brak dogodnych stacji odbioru ścieków i praktycznych zachęt pozostaje kluczowym powodem, dla którego zrzuty ścieków na morzu nadal występują. Dla ECOmarin oznacza to:

• Instalację niezawodnych, łatwych w obsłudze pomp, które mogą obsługiwać całą flotę, w tym małe żaglówki, łodzie motorowe i jachty czarterowe.
• Włączenie kosztów odbioru ścieków do opłat portowych („brak opłaty specjalnej”) w celu wyeliminowania wszelkich finansowych bodźców zniechęcających – mechanizmu, który, jak wykazały wcześniejsze przepisy UE, skutecznie zwiększał ilość odprowadzanych ścieków.
  
• Zapewnienie czytelnego oznakowania i informacji o tym, jak się podłączyć, co można pompować oraz gdzie można dostarczyć szarą i czarną wodę ze zbiorników.

2. Monitorowanie, komunikacja i współpraca w zakresie jakości wody

Konwencja UNCLOS zobowiązuje państwa do „promowania i podejmowania programów badań naukowych i zachęcania do wymiany informacji i danych uzyskanych na temat zanieczyszczenia środowiska morskiego”. W praktyce mariny są idealnymi lokalnymi partnerami w takim monitoringu:

• Współpraca z lokalnymi uniwersytetami lub programami nauki obywatelskiej w celu monitorowania bakterii (E. coli, enterokoków jelitowych) i podstawowych parametrów fizykochemicznych (składników odżywczych, chlorofilu, przejrzystości) w basenach portowych w ciągu sezonu.
• Wyświetlanie prostych pulpitów nawigacyjnych o stanie portu dla żeglarzy i mieszkańców
• Wykorzystanie wyników monitoringu do udoskonalenia zasad: na przykład ograniczenie noclegów z pełną załogą podczas fal upałów lub priorytetowe traktowanie inwestycji w dodatkową wydajność pompowania w przypadku wykrycia powtarzających się szczytów stężeń.

--------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------

[1] J.T. Mujingni, E. Ytreberg, I.-M. Hassellöv, G.B.M. Rathnamali, M. Hassellöv, K. Salo. Sampling strategy, quantification, characterization and hazard potential assessment of greywater from ships in the Baltic Sea, Marine Pollution Bulletin, Volume 208, 2024.
[2] Mu Lin ^a b, Jun She ^b, Jens Murawski ^b, Xiaolin Hou ^a, Jixin Qiao, Long-term environmental risks of the Baltic Sea's "memory effect" revealed by ocean modeling and observation of reprocessing-derived radiotracers
[3] García-Gómez E, Gil-Solsona R, Mikkolainen E, Hytti M, Ytreberg E, Gago-Ferrero P, Petrović M, Gros M. Identification of emerging contaminants in greywater emitted from ships by a comprehensive LC-HRMS target and suspect screening approach. Environ Pollut. 2025 Feb 1
[4] J.T. Mujingni, E. Ytreberg, I.-M. Hassellöv, G.B.M. Rathnamali, M. Hassellöv, K. Salo. Sampling strategy, quantification, characterization and hazard potential assessment of greywater from ships in the Baltic Sea, Marine Pollution Bulletin, Volume 208, 2024.
[5] https://interreg-baltic.eu/all/how-to-reduce-pharmaceutical-emissions-posing-a-threat-to-wildlife-in-the-baltic-sea/
[6] Borecka M, Siedlewicz G, Haliński ŁP, Sikora K, Pazdro K, Stepnowski P, Białk-Bielińska A. Contamination of the southern Baltic Sea waters by the residues of selected pharmaceuticals: Method development and field studies. Mar Pollut Bull. 2015 May 15;94(1-2):62-71.[
[7] https://itameri.fi/en/state-of-the-baltic-sea/harmful-substances/pharmaceuticals/
[8] Daniela Correia ^a, Inês Domingues ^a, Melissa Faria ^b, Miguel Oliveira ^a: Effects of fluoxetine on fish: What do we know and where should we focus our efforts in the future?